Ana Sayfa » Köşe Yazısı » Feyzettin Dursun

 
 
Feyzettin Dursun

Badem Yetiştiriciliğinde Don Tehlikesi ve Mücadelesi / Köşe Yazısı - Feyzettin Dursun

Feyzettin Dursun

 Badem ağaçları tüm meyveler içinde en erken çiçek açan ağaçtır. Erken çiçek açımı beraberinde ciddi riskler de getirir. İlkbahar son donları badem yetiştiriciliği için en önemli risktir.

   Don nedir? Don çevre sıcaklığının 0ºC altına düşmesidir. Ağaçlar için zararı ise özellikle badem için çiçeklenme döneminde -3 ºC ile -4 ºC’nin altına düşmesidir.

   İlkbahar geç donları iki nedenle olmaktadır. Bunlardan biri ”Konveksiyon donu” diğeri “Radyasyon donudur” dur.

   Konveksiyon donu, rüzgarla gelen dondur. Genellikle bulutlar gecelerde, rüzgar güçlü olup, hızı 8 km/sn ‘in üzerinde olmaktadır. Soğuk hava kütlesi derinliği 150m -1500m arasıdır. Rüzgar devam ederse don olmaz. Don olayı, genellikle rüzgarın durduğu andan itibaren ilk bir saat içinde olur. Bu donla mücadele etmek ve ağaçları korumak neredeyse imkânsızdır.

   Radyasyon donu“ ise, güneşli ve serin günlerde ısınan toprağın gece ısısını kaybetmesi sonucu oluşan soğuk havanın özellikle çukur yerlerde birikmesi sonucu oluşan dondur.

Bu don olayında gündüz ile gece sıcaklık farkı fazladır. Gündüzleri sıcak, hava bulutsuzdur. Rüzgar esmez, basınç yüksektir. Don oluşma saati gece saat 02 ile 05 arasında ve bir saat içinde gerçekleşir. Isı kaybı rüzgârsız ve bulutsuz gecelerde gün doğumundan hemen önce en yüksek seviyede oluşur ve en çok bu zaman diliminde donlar yoğun şekilde görülür. Akşam güneş battıktan sonra toprak bünyesindeki ısıyı yani enerjiyi uzun dalga boyları halinde tekrar atmosfere yayar. Eğer hava bulutlu ise topraktan atmosfere salınan enerji bulut tarafından engellenir. Geceleri oluşan ısı kaybı topraktan ve bitkilerden 7 ile 50 metre yüksekte sıcak bir hava tabakası oluşturur. Bu tabakaya “İnversiyon tabakası” denir. Normalde yükseğe çıkıldıkça sıcaklık düşerken, radyasyon donunda tersi olur. Topraktan çıkan ısı yukarı çıkar, soğuk hava ise altta çöker. Bu istisnai bir durumdur. Bu don ile mücadelede başarı mümkündür.

   Bademde çiçekler, çiçeklenme döneminin başlangıcında -3°C ve -4°C'ye kadar dayanabildikleri halde, taç yaprakların dökülmeye başladığı dönemde -1.5°C ve -2.0°C'de, küçük meyve yani çağla döneminde ise -1.0°C ve hatta -0.5°C'de zararlanmalar olur. Bu sıcaklık değerleri göz önünde bulundurarak mücadele etmek gerekir.

   Tarım ürünlerini don olayından korumak için çok çeşitli yöntemler uygulanmaktadır. Her yörenin iklim durumu ve yetiştirilen bitkinin özelliği göz önüne alınarak, bu yöntemlerden en uygun, en pratik ve en ucuz olanı seçilmelidir. Bu yöntemler; pasif yöntemler ve aktif yöntemler olarak ikiye ayrılır.

a-Pasif yöntemler;

1)Yer seçimi:

Badem bahçesi kurulacak arazi iyice incelenmelidir. Bulunduğu yere göre alçak, rüzgar sirkülasyonu olmayan, don çukurlarına(frost pockets) veya alçak basınçlı olan yerlere ve vadi tabanlarına badem bahçesi kurulmamalıdır.  Badem bahçesi kurulacak yeri seçerken, ilkbahar geç donlarının etkili olduğu ova ve çukur yerlerden ziyade, hava sirkülasyonunun iyi, yamaç ve sırt yerler tercih edilmelidir.

2) Bitki seçimi: Don riski olan yerlerde özellikle çok geç çiçeklenen badem çeşitleri seçilmelidir. Eğer badem yetiştirilemeyecek kadar don varsa badem yerine sert kışlık buğday, bağ, armut ve elma çeşitleri yetiştirilmelidir.

3) Toprak Tipi: Ağır ve koyu renkli topraklar, hafif ve açık renkli topraklara göre ısıyı daha fazla tuttukları için eğer don riski varsa, mümkünse koyu renkli topraklar seçilmelidir.

4) Rakım: Badem ağacı, çeşitlerine bağlı değişmekle birlikte rakımı 1400-1500 metreye kadar yetiştirilebilmektedir ancak 1300 metreden sonra don riski ciddi şekilde artar.

a- Aktif Yöntemler.

1)Ateş Yakma: Radyasyon donu ile mücadelede en yaygın sistem ısıtmadır. Amaç gündüzleri güneş tarafından ısınan topraktaki ısı kaybını önleyip ağaçları dondan korumaktır. Fakat çoğu zaman büyük yanlışlıklar yapılmaktadır. Rüzgarlı havada ateş yakmanın bir anlamı yoktur. Bulutlu havalarda da ateş yakmak çok etkili olmaz. Bir de don saatinin yanlış tahmin edilmesi ile yapılan boşuna çabalar vardır. Don genelde gece saat 02 ile 05 arasında ve bir saat içinde gerçekleşir. Çok sayıda yakılan küçük ateşler, az sayıdaki büyük ateşlere göre havayı ısıtmada daha etkilidir. Büyük ateşler yakmak ağacı önce fazla ısıttığı için ağacı dona karşı daha hassas hale getirmektedir.  Isıtma birden alevlerle değil, yavaş yavaş yapılmalıdır.

Neler yakılabilir? Balya, lastik, kömür, sap-saman, kağıt yakılabilir. Hakim rüzgar yönünde her dönüme yaklaşık 8 balya önce su ile ıslatılır ve yanması için yanmış yağ veya mazot dökülerek yakılır. Islatmanın amacı yanma işini yavaşlatıp, uzun süreye yaymaktır. Amaç sadece ısıtmak değil duman da oluşturarak topraktan çıkan ısının hızını düşürmektir.

Not: Eğer ateş ile mücadele edilecekse don zamanına bir iki saat kala ateş yakılabilir ama işlem dumanla yapılacaksa 3-4 saat öncesinden başlanabilir. Dumanlama ısı transferini yavaşlattığı için daha erken başlanmalıdır.

2)Dumanlama: Bitki artıkları, lastikler, katranlı paçavralar vs. yakılarak bahçede duman oluşturulur. Duman, radyasyon şiddetinin artmasına, toprak ve hava sıcaklığının aşırı soğumasına mani olur. Bu uygulama ancak rüzgarsız durgun havalarda uygulanabilir ve bu yolla 1,5-2 C ‘lik korunma avantajı sağlanır.

3) Havayı karıştırma: Havayı karıştırma sistemi çok etkilidir ancak pahalı bir sistemdir. Yere yakın seviyedeki soğuk hava ile üst seviyelerdeki daha sıcak havanın karıştırılmasıyla yere yakın soğuk hava tabakasının sıcaklığı birkaç derece arttırılır. Bu durum rüzgar makineleri, fanlar ve hatta helikopterler kullanılarak yapılabilir.

4)Besleme/Gübreleme: Bu sistem fazla dikkate alınmıyor ancak çok önemli bir konudur. Öncelikle iyi bir laboratuvarda 30 cm ve 60 cm’den alınan toprak analizleri yapılıp yıl boyu eksik olan besinler ağaçlara verilmelidir. Hasat sonrasında yapılacak bir azotlu gübreleme uygulaması yeterli miktarda gelişime ve ertesi yıl çiçeklerin bir miktar geç açmasına neden olabilir. Yapılan araştırmalarda zayıf beslenen ağaçlarda çiçeklenme erken olmaktadır. Geç çiçeklenme için bor da çok önemlidir. Bor, hücre duvarlarının sağlamlaştırılması ve fonksiyonlarının iyileştirilmesinde önemli bir besin elementi olup, dona karşı toleransı da arttırmaktadır. Badem ağaçları için uygun dozlarda potasyum gübrelemesi çiçeklenmedeki erken açmanın önüne geçebilir. Hücrede karbonhidrat birikimini olumlu yönde etkileyerek hücre özsuyu konsantrasyonunu  artıran fosforlu ve potasyumlu gübreler bu amaç için uygundur. Zayıf beslenen ağaçlar, kışın besinlerini erken tükettiği için erken yaprak açarak besin alımına gidebilirler. Erken yaprak açmak dolayısıyla erken çiçek açma demektir.

5)Sulama: Sulama imkanı olan tarlalarda yağmurlama sulama(damlama sulama çok etkili olmaz) ile bahçe içerisinde 2-3 °C'lik bir sıcaklık artışı sağlanabilmektedir. Don olacağı tahmin edilen gecenin bir önceki sabahında arazi sulanır tüm gün boyunca güneş topraktaki suyu ısıtacağından gece oluşacak donda fayda sağlar. Bu yöntemin yararlı olması için sıcaklığın çok düşmemesi ve donun uzun müddet devam etmemesi gerekir.

6) Suyun püskürtülmesi: Havaya su buharı püskürtülerek yapay bulut oluşumu(sis) ile atmosfere giden radyasyon engellenir ve sıcaklığın düşmemesi sağlanır.

7)Ağaç gövdelerinin boyanması: Ağaçların gövdelerinin boyanması kış soğuklarından görülen zararları azaltabilir. Boya ağaç gövdesine gelen güneş ışınlarını engellediği için gövdenin ısınmasının önüne geçerek çiçeklerin erken açılmasını engelleyebilir. Yalnız bu boyaların su bazlı olması ve soluk alabilmesi gereklidir.

8)Arı Faaliyetleri: Badem ağaçlarında çiçeklenme döneminde soğuk hava aniden bastırdığında ağaçlar daha erken çiçek kapatıp meyveye yatmaktadırlar. Eğer yeterli arı varsa çiçekler erken kapansa dahi zarar çok fazla olmaz. Yetersiz arı olduğu zaman döllenme süreci tamamlanmadan çiçekler kapanır ve meyveye yatarlar. Bu durum verimi olumsuz etkiler. Badem ağaçlarının dibinde çiçekli otlar özellikle hardal olmamalıdır. Hardal ile bademler aynı zamanda çiçek açtıkları için arılar ilk önce yere daha yakın olan bu çiçeklere yönelir ve badem çiçeklerine yönelmezler. Arılar ilk önce hangi renkli çiçeğe konarsa gün boyu o renkten çiçeklere konar. Hardal çiçekleri sarı, badem çiçekleri ise önce beyaz sonra pembe renkli olurlar.

9) Dölleyici Sayısının Yetersiz olması: Aynı şey yetersiz dölleyici için de geçerli. Eğer dölleyici  sayısı yetersiz ve arı sayısı az olursa, döllenme tamamlanamayacağı için, çiçekler uzun süre kapanmazlar ve dona daha fazla maruz kalırlar.

10)Sürme-Toprak işleme; İşlenmiş toprak ısıyı çabuk kaybeder. Toprak işleme yani araziyi sürme zamanlaması çok önemlidir. Dondan hemen önce toprak işlemesi yapılırsa, toprak gevşek olacağı için toprak yalıtkanlık görevi yapacaktır. Gündüzleri ısınan toprak ısısını alt taraflara geçiremez, akşamları da yerin altından gelen ısıyı yukarı iletemediğinden dondan daha fazla zarar görürler. Toprak don olaylarının yaşandığı zamandan yaklaşık iki ay önce sürülmelidir. Eğer toprak uzun zaman önce sürülmemişse, rengi koyu olmayacağı için güneşten gelen ısıyı daha az hapsedecektir. Don zamanından önce tarlada otlar da olmamalıdır. Don tehlikesi olan dönemde toprak üzerindeki otlar ve atıklar güneş ışınlarını engelleyeceğinden bunlar ortadan kaldırılmalıdır.

11)Bitki antifrizi ve kimyasallar; Don olayına karşı bitki antifrizi olumlu sonuç vermiştir. Teknolojinin gelişmesiyle don ile mücadele ürünleri çoğalmaktadır. Bu ürünlerden etkili olanlar tespit edilip kullanılmalı ve bademcilere bildirilmelidir.

12) Budama ve Ağaç Terbiyesi; Budamanın don olaylarında etkisi vardır. Birincisi don riski olan bölgelerde, budama geç zamanda yapılmalıdır. Böylece çiçekler de geç açmaktadırlar. İkincisi, don riski olan yerlerde taçlandırma yukarıdan verilmelidir. Yüksek taç don riskini azaltabilir.

13)Sonbahar Sulaması: Sulu olan arazilerde sulama suyunun yaz aylarında erkenden kesilmesi sonucunda ağaçlar yapraklarını nispeten erken dökmekte ve erkenden dinlenmeye girmektedirler. Bu durumda ağaçlar da ilkbaharda daha erken uyanmaktadırlar. Sulamanın erkenden kesilmeyip sonbahara kadar devam edilmesiyle ağaçların yaprağını dökmesi geciktirilebilir, böylece ağaçların uyanması da belirli sürelerde de olsa geciktirilebilir.

NOTLAR:

1-Don riskinin arttığı zamanlarda herhangi bir şekilde toprağın gevşetilmesinden kaçınılmalıdır.

2-Don olayına hassas bitkilerin yetiştirildiği yerlerde, don tehlikesi başlamadan önce yabancı otlar temizlenmeli, ancak başka hiçbir kültürel işlem yapılmamalıdır.

3-Rüzgar kuzeyden esmiyorsa don olasılığı azalır.

4-Emin olmamakla birlikte bordo bulamacının çiçeklenmeyi bir iki gün geciktirdiği söylenir.

5-Vadi tabanlarında, dar havzalarda, çukur bölgelerde dona hassas bitkiler yetiştirilmemelidir.

6-Hava açık ise ve bulut yoksa ve rüzgar kuzeyden esiyorsa don tehlikesi görülebilir.

7-Don tehlikesi olan bölgelerde imkan varsa küçük meteorolojik istasyonlar kurulabilir.

8-Rüzgarlı havalarda genellikle don olmaz.

9-Bahçenin belirli yerlerine termometreler konulmalı ve takip edilmelidir.

10-Akıllı telefonlarda değişik hava durumu programları kurulmalıdır.

11-Don zamanlarında hava durumu an be an takip edilmelidir.

12-Hava durumundan ziyade bahçenizi çok iyi tanımanız gerekir. Örneğin benim bahçemde don tehlikesi alt taraflarda daha fazla olmaktadır. Çünkü bahçem meyillidir.

13-Don çukuru olan yerlerde badem bahçesi kurulmamalıdır.

14-Pervane sistemleri don üzerinde çok etkilidir fakat pahalı bir sistemdir. Bu konuda devlet desteği olmalıdır.

15-Göl, deniz, nehir gibi geniş su kütlelerine yakın bölgelerde don riski daima azdır.

16- Islanmış toprak güneşten gelen ısıdan daha fazla yararlanır.


 
 
1 Mart 2017 Çarşamba 10:46
Okunma: 5803
 
Yorumlar


Feyzettin Dursun1 Mart 2017 Çarşamba 19:13
Umarım hiç don olmaz ama bu sene riskli bir sene. İşinizi şansa bırakmayın. Önleminizi şimdiden alın
 
Yazarın Diğer Yazıları

Yazarlar
< >
 
 
Son 24 Saat
Haberler RSS Beslemesi
 
 
 
Kurumsal

Okuyuculardan Gelen Haber

    Yaşam

    Gündem

    Teknoloji

    Siyaset

    Kültür-Sanat

    Dünya

    Son Dakika

    Ekonomi

    Yerel Haberler

    Spor

    Sağlık

    Özel Haberler

    Medya

    Eğitim

    Yukarı Çık