Ana Sayfa » Köşe Yazısı » Mustafa Kayahan

 
 
Mustafa Kayahan

Bir Trajedinin Tanığı Cendere Köprüsü / Köşe Yazısı - Mustafa Kayahan

Mustafa Kayahan

 Dünya “tek kemerli taş köprü” mühendisliğinin bir harikası olan Cendere köprüsünün asıl adı banisi olan (yaptıran) Afrika kökenli Roma imparatoru LuciusSeptimiusSeverus hanedanına atfedlen “Severan” köprüsüdür. Bu yazıda köprününSeveran hanedanıyla, daha doğrusu Severius ailesiyle olan tarihi serüvenini anlatmaya çalışacağım.

SeptimiusSeverus İmparator olmadan önce MS. 180’lerde Suriye Eyalet Valiliği ve IV. Scythica lejyonu (LegioquartaScythica) komutanlığına atanır. O dönemler, Yukarı Mezopotamya’nın geniş bir coğrafyası Suriye eyaletine bağlıydı ki Kommagene de bu coğrafyadaki bağımlı vilayetlerden biriydi.

Sadece Roma’nın Avrupa’sında değil, Suriye ve Anadolu coğrafyasında da önemli izler bırakan SeptimiusSeverus bağnazlık derecesinde dindardır. Lejyon komutanlığı döneminde, Asi nehri üzerinde bulunan Apameia’daki (Suriye/Hama Vilayetinde bulunan meşhur antik kent) Zeus Belos tapınağını ziyaret ederek rahibelerinden geleceğiyle ilgili kehanetlerde bulunmalarını ister. Ayrıca yıldız falcılarıyla ünlü Emesa (Humus/Suriye) kentini sık sık ziyaret ettiği de bilinmektedir.

Anlaşıldığı kadarıyla Severus sadece Roma Tanrıları ve tapınaklarına itibar etmekle kalmayıp yerel inançların mabetleri de onun sıkça uğradığı yerlerdir. Bu arada Emesa’daki (Humus) El-Gebal (Dağ/Güneş tanrısı) rahibinin yetişkin kızı Julia Domna ile ilgili ilginç bir kehanet Severus’un kulağına gider. Rivayete göre kahinler Julia Domna’nın büyük bir kralla evleneceği kehanetinde bulunmuşlar. Bu rivayeti duyan Kehanet bağımlısı Severus söz konusu kralın kendisi olabileceğini düşünerek Julia’nın peşine düşer. Bu ilginç haber, Mezopotamya’nın kadim çöpçatanlık geleneğini harekete geçirerek Dumna’ya ulaştırır. Severus cenahındaki kahinler de boş kalmayarak benzer bir kehaneti ifşa eder. Neticede her ikisi de gönüllerini okşayan hayalin kehanetini boşa çıkarmayarak hemen evlenirler. Afrika kökenli Suriye valisi artık Ortadoğu’nun, Mezopotamyalıların damadı olurken Suriyeli “Dağ Şeyhi”nin kızı da geleceğin Roma hanedanına gelin olur. 

Kaderlerini kehanet ve rüyalara bağlayan çiftin şansı yaver gider. Roma imparatorluk tahtı kanlı bir darbeyle el değiştirir. El değiştirmenin şekli Romalılar için son derece aşağılayıcıdır. Zira imparatorluk muhafızları Pertinax’ı öldürürken tahtı da açık artırma ile DidiusJulianus’a satmışlardır. Ancak Roma halkı son derece öfkelidir. İtalya’ya yakın olan Pannoniya lejyonları hükümranlığı para ile satın alan bir imparatora hizmet etmeyi içine sindiremeyerek Eyalet Valisi (Pannoniya) Septimius’u imparator olarak selamlar. Suriye ve Bitanya eyalet valileri de imparatorluk tahtına talip çıkarlar. Özet olarak Roma halkının hoşnutsuzluğu isyana dönüşmüş, peşi sıra üç güçlü adam tacı elde etmek için kanlı bir iç savaşa girişmişlerdir.

Bu kanlı yarıştan SeptimiusSeverus galip çıkar. Peşisıra rakiplerine destek veren eyaletleri acımasızca cezalandırıp Roma’nın tek egemeni olduğunu herkese kabul ettirir. İlk defa sıradan birlejiyon komutanı olarak gitmiş olduğu Suriye’ye bu defa İmparator olarak döner. Bölgede, özellikle Mezopotamya’daki Roma topraklarını kemirmekten geri kalmayan Part belasının hakkından gelir.Daha sonra imparatorluğun doğu sınırlarındaki eyaletleri yeniden yapılandırır. Suriye’yi iki eyalete bölerek Kommagene vilayetini Kuzeyde bulunan “SsuryeKoele’ye (Çukur Suriye) bağlar. Eyaleti ve sınır bölgesini koruması için de IV. LejyoScythica ve XVI. FlaviaFirma lejyonlarını görevlendir.

Lejyonların, özellikle XVI. Lejyonun karargâhı kommagene vilayet merkezi olan Samosata/Samsat’tır. XVI. Lejyon, sağlanan barış sürecinde tüm zamanını yol ve köprü yapmakla geçirir. Romanın, özellikle Doğu Roma için atlı araba yolları ve köprüler son serece önemlidir. Zira sayıları sınırlı olan lejyon birliklerinin denetiminde olan barbarların herhangi bir noktadaki başkaldırısını veya sınırların herhangi bir noktasına saldırının hemen püskürülmesi ulaşım ağının yeterliliğiyle mümkün olabiliyordu. Roma lejyonlarının yol ve köprü yapımındaki mühendislik ve ekipman birikimleri son drece gelişmiştir. Birliklerin ürettiği tuğlaların üzerinde damgaları vardır. İnşa ettikleri yapıların kitabelerinde de sembolleri kazıtırlar. Aynı kural Cendere/Severan köprüsü için de söz konusudur. Köprünün kitabesinde “Legio XVI Filavia Firma” sembolü mevcuttur.

Karısı JulyaDumna ve iki çocuğuna epeyce düşkün olduğu biline imparator ilk göz ağrısı sayılan Suri-ye ve Mezopotamya’ya özel önem verir Bunda karısı Dumna’nın Suriyelileşmiş Helenlerden olması da etkili olmuştur. Yol ve köprü inşasında uzmanlaşmış olan lejyonlar harekete geçer. Köprü ve yol ağının geliştirilmesini lejyonların eline bırakan Septimius, yapılanların kendisine mal edilmesini de ihmal etmez.

Kendin,i nerdeyse Tanrı-kral ilan edecek olan İmparator Septimius’unSuriye ve Mezopotamya’da hatta tüm Anadolu’da inşa ettirdiği eserler içinde işlevini ilk günkü gibi yerine getiren tek yapı Cendere köprüsüdür. Köprünün üstünde inşa edildiği Cendere/Chabinas çayı daKöprü kadar övünmeyi hakkeder. Cendere Çayı ya da Çabinaz /Chabinas Torosların güneydoğu uzantısı olan Hellof Dağı’nın kuzeybatısını yalayıp Fırat’a doğru akarken Kâhta yakınlarında önüne yüksek bir bariyer çıkar. Bu bariyeri, kim bilir kaç bin yıl sabırla aşındırarak derin bir kanyon oluşturmuş kendine. Kanyon çıkışında sağa dönerek Yazı düzlüğünün güney ucunda Kâhta çayıyla birleşir.  İkisi birlik olup, özellikle kış ve ilkbahar aylarında bir yakadan diğer yakaya geçişe asla izin vermezler. Onların, yani Kahta çayının gücünden anlamayanlar gaflete düşüp bir yakadan diğerine geçmeyi denemeye kalkışırlarsa ve eğer şansları da varsa cesetleri Kölük civarında kıyıyavurur.  Eğer şansları yoksa Fırat’ın azgın sularına sürüklenip kaybolur. 

İmparatoru SeptimiusSeverus, Cendere Çayı’nın acımasızlığına, kanyonun iki yakasını bir-leştiren ve asaletine yaraşır muhteşem bir köprü yaparak son vermiştir. Asırlar boyu varlığını sür-dürmeyi başaran bu köprü halen delicesine akan çayın antik bir gerdanlığı, sadık bir parçası olmaya devam etmektedir. Cendere köprüsü bu kadar ihtişamın yanında birçok trajediye de tanıklık etmiştir. Bu trajedilerin en dramatik olanı onun banisi olan hanedan bireyleri arasındaki acımasızlığının sessiz tanığı olmasıdır.

Bu tanıklığın hikayesiSetimiusSeverus’un imparator olduğu 193 yılında kendi hanedanını, “Severus /   Severan” hanedanını kuruluşunu ilan etmesiyle başlar. Handanın kendisinden sonraki halefleri olarak da ülkeyi birlikte yönetmek üzere iki oğlunu tayin eder. İki kardeş, babaları sağ olduğu sürece aralarında bir paylaşma sorunu yaşamazlar. Fakat zaman ilerleyip babaları iyicene yaşlanınca büyük oğul Caracalla’nın kanındaki “Ortadoğululuk” hasudu ortaya çıkar. Önceleri pek de sevimli biri iken bir süre sonra acımasız bir katile dönüşür. Önce yaşlanmış babasını öldürtmek ister. Fakat babasının sadık yakınları buna izin vermez.

İmparator 211 Şubat’ında kendi eceliyle ölür.  Halef Caracalla ilk icraat olarak babasının sadık adamlarının kellesini almak olur. Peşi sıra yönetim ortağı olan kardeşi PubliusSeptimiusGeta’yı öldürtür. Bu konuda, öz anneleri Julia Dumna’nı da kendisine yardımcı olduğu rivayet edilir. Yönetimde tek başına kalan yeni İmparator Caracalla kardeşi Geta’nın halk nezdindeki isim ve itibarını hızla yok etme yoluna girişir.  Adına dikilmiş anıtlar yıkılıp yok edilir. İsmine atıf yapılmış kitabeler silinmeye çalışılır. Ancak bu işin zahmetli ve iz bıraktığı anlaşılınca kitabelerin sabitlendiği duvar, sütun ve benzeri yapıların yıkılması gibi daha kestirme bir yol tercih edilir.

Cendere/Severan köprüsünün Geta’ya ait olan kuzey girişinin sağ tarafındaki anıtsal sütun yerle bir edilir. Böylece Cendere Çayının eşsiz gerdanlığı kendisini var edenlerin acımasızlığının tanığı ve kurbanı olarak tarihe geçer. Köprünün kuzey girişindeki sağ sütün yerle bir olurken karşısındaki yani sol taraftaki sütun da gelen-geçenlere içini döker gibi mahzun ve fakat dik duruşunu devam ettirir.

 


 
 
7 Kasım 2017 Salı 10:05
Okunma: 1953
 
Yorumlar


Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.
 
Yazarın Diğer Yazıları

Yazarlar
< >
 
 
Son 24 Saat
Haberler RSS Beslemesi
 
 
 
Kurumsal

Okuyuculardan Gelen Haber

    Yaşam

    Gündem

    Teknoloji

    Siyaset

    Kültür-Sanat

    Dünya

    Son Dakika

    Ekonomi

    Yerel Haberler

    Spor

    Sağlık

    Özel Haberler

    Medya

    Eğitim

    Yukarı Çık