Geçmişin Tanıkları                                                                                                                             Adıyaman-Kâhta Yöresinde 7,5 Milyon Yıl Önce Yaşamış Omurgalılar

Açıklama: Bu makale Sayın Prof. Dr. Tümel Tanju KAYA tarafından kaleme alınmıştır. Sayın Kaya Ege Üniversitesi Fen fakültesi Biyoloji Bölümü Zooloji Anabilim Dalı  öğretim üyesi olup aynı üniversiteye bağlı  “Tabiat Tarihi Müzesi”nin Yönetim Kurulu  Başkanıdır.

Bu makale; 2012-2014 yılları arasınvda Sayın Prof. Dr. Tanju Kaya ile aynı üniversitenin Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Yar. Dr. Doç. Serdar MAYDA’nın katıldığı ve  1965 yılında da Engin MERİÇ Bey’in (Şimdi emekli Prof. Dr.) doktora tezi içiön  Terpal [Erikdere] Köyü cıvarında yapmış oldukları paleontolojik etütlerde buldukları fosil vb. materyaller esas alınarak  hazırlanmış akademik çalışmaların (rapor/makale) sadeleştirilmiş bir özetidir.

Sayın Kaya’dan “Kahta  Haber Gazetesi” adına bu çalışmalrın bir özetini istirham ettik. Bizleri kırmayıp aşağıdaki maklae ve ekli resimleri gönderme zahmetinde bulundular. Gazetemiz ve Kâhtalılar adına kendilerine şükranlarımızı sunmayı borç biliriz.

Makaleye; “köşeli parantez” içindeki “Terpal” adı ile “Terpal’da 7 Milyon Yıllık Fosiller Bulundu” başlığı tarfımızdan ilave edilmiştir.

Kâhta Haber/Mustafa KAYAHAN

Adıyaman-Kahta’ya bağlı Erikdere [Terpal] Köyü’nde yaklaşık 7,5 milyon yıl önce yaşamış omurgalı hayvanlar ilk kez Prof. Dr. Engin MERİÇ tarafından 1965 yılında bulunmuştur.  Memeli fosilleri, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne ait ilk bulgulardır. Meriç (1965) Adıyaman yöresinin jeolojisi kapsamında yaptığı doktora çalışması sırasında, yörede memeli fosillerinin varlığına ilk kez değinmiş, ancak bugüne kadar yöredeki fosiller ile ilgili bir çalışma yapılmamıştır. 2012-2014 yıllarında bölgede yapılan detaylı çalışmalar,  Türkiye Petrolleri, Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü, Paris Doğa tarihi Müzesi ve Ege Üniversitesi araştırıcıları tarafından  yapılmış ve Erikdere [Terpal] Köyü (Kahta-Adıyaman) yöresinde 5 yeni memeli fosil bulgu yeri bulunmuştur.

Erikdere’de [Terpal] bulunan materyallare göre tanımlanan fosiller aşağıdadır:

Amphiorycteropus gaudryi (Orycteropodidae; Tubulidentata).

Hipparion  (Equidae; Perissodactyla).

Ancylotherium pentelicum (Chalicotheriidae; Perissodactyla).

Gazella sp., Pachytragus sp., Prostrepsiceros sp., Tragoportax cf. rugosifrons (Bovidae; Artidactyla) ve Giraffidae (Artidactyla).

Tubulidentata takımı (Tüpdişliler) temsilcileri faunalarda ender bulunan, ancak gerek diş yapısı, gerek yaşam ve beslenme şekli ile önemli bir takımdır. Günümüzde yalnızca Afrika’da yaşıyan bu takım temsilcileri yer domuzu olarak da bilinir, karınca ve termitlerle beslenirler. Tubulidentata formlarında, dişler minesiz, köksüz ve tüp şeklindedir; kesici ve köpek dişleri yoktur; ağız ve burun kısmı uzamış boru şeklindedir.  Erikdere [Terpal] faunasındaki Tubulidentata takımına ait Amphiorycteropus, cinsin Anadolu’nun en güneydoğu noktasında ulaştığı yerdir. Cinsin, paleocoğrafik dağılımı dikkate alınırsa, Türkiye’nin batısından (Muğla), Adıyaman ile İran arasında karasal bir köprünün varlığı sözkonusudur.

Erikdere [Terpal] faunasında yeralan Chalicotheriidae formları faunalarda ender olarak bulunur. Chalicotheriidae ailesi Tektoynaklılar takımına aittir ve günümüzde temsilcisi yoktur. Bu aileye ait Ancylotherium, yaklaşık 1500 kg ağırlığında ön ayakları oldukça uzun ağaçların yapraklarına uzanan goril-benzeri bir hayvandır. Türkiye’nin en batısından (İzmir),  güneydoğusuna kadar geniş bir paleocoğrafik yayılımı vardır.

Erikdere [Terpal] faunasında yeralan diğer bir tektoynaklılar takımına ait hayvan Hipparion cinsi olarak tanımlanan atların atasal formudur. Atlar, Türkiye’de birçok faunada yaygın olarak bulunmuştur, üç parmaklı ve  günümüzdeki atlardan daha küçük atlardır.

Erikdere [Terpal] faunasında Çiftoynaklılar takımına ait Antiloplar günümüze kadar gelebilmiş, küçük ve orta büyüklükteki spiral boynuz olan ve olmayan, açık-savan ortama çok iyi adapte olmuş bir gruptur.

[Erikdere [Terpal] faunasındaki  bulunan Zürafa fosilleri az sayıdadır.  faunasındaki elemanlardan hipparionine atlar ve ruminantların baskın olarak bulunması, otçul formların bolluğunu ve seyrek olarak daha yumuşak yaprakla beslenen formların varlığını yansıtır. Ayrıca, faunanın çeşitliliği oldukça açık ağaçlık-çalılık alanları yansıtır.

 

Erikdere [Terpal] memeli faunası Güneydoğu Avrupa ve Batı Asya’nın orta enlemindeki memeli faunalarıyla palaeocoğrafik olarak yakından ilişkilidir. Ayrıca güneyinde yeraldığı “Yunanistan-Iran-Afganistan” karasındaki  faunaları ile de son derece uyumludur.