Cumhuriyet’in kuruluşunun ilk yıllarında ülke kurumlarının çoğunda olduğu gibi Eğitim de içler acısıdır. Ülke insanın ne okumaya fırsatı olmuş ne de bu konuda bir hevesi oluşmuştur. Hele Adıyaman gibi Güney Doğu ilçelerinde (Adıyaman Malatya’nın Kazasıdır) vaziyet daha da vahimdir. Cumhuriyetin kurucu kadrosu bu çağdaş idari sistemin başarısının ilk koşulunun eğitimli insan olduğunun farkındadır. Bu bilinçle hareket eden zamanın Maarif Vekaleti hızlı bir şekilde işe koyulur. İlk iş olarak tüm ilçelerdeki okullarda eğitim gören öğrenci toplamları ile sınıf ölçeğindeki sayılarının tespitini yapar. Aynı çalışmaya paralel olarak öğrencilerin cinsiyet dağılımının (kız-erkek) sayısal tespitini de yapar.

Yine aynı çalışmayla eş zamanlı olarak okul sayısı, derslik sayısı ve binalarının niteliklerini de belirler. Çalışmalar sonucunda eğitimin sefil vaziyeti ile eğitimde bulunan öğrencilerin cinsiyet ayrımının somut veriler toplanır. Toplanan veriler anlaşılabilir istatistiklere dönüştürülür ve bunlar esas alınarak eğitimin yeniden planlanmasına geçilir.

Sağlanan veriler, Cumhuriyet Türkiye’sinin, özellikle bazı il ve ilçelerin eğitimdeki içler acısı durumunu açık açık ortaya koyuyor. Ben de üzerinde çalışmakta olduğum Adıyaman tarihinden Cumhuriyet’in ilk yıllarına ait “ilk mekteplerinin” (Adıyaman’da henüz orta okul ve lise yok) 100 yıl öncesinin bir kesitini sunuyorum. 

Şunu da belirtelim, o zamanlar adı resmi olarak Hısnımansur olan günümüz Adıyaman’ın 1926 yılı idari taksimatında Karıcak (Şimdiki Atakent), Samsat, Çalğan, Kuyucak isimli dört nahiyesi vardır(1) 1927 yılı sayımındaki nüfusu ise 23.363’kadın, 22.729’u erkek olmak üzere toplam 46.092 kişidir(2)  

1924-1925 Eğitim-Öğretim Yılında Adıyaman’da “İlk Mektep” (ilkokul) Sayıları(3) 

Erkek İlk Mektep Sayısı: 10 [Adıyaman bağlı Nahiye ve köyler dahil]

Sene Başındaki Erkek Öğrenci mevcudu ve sınıflara Dağılımı: 1. Sınıf 143; 2. Sınıf: 74; 3. Sınıf: 39; 4. Sınıf: 5; 5. Sınıf: 10; Toplam erkek öğrenci sayısı: 271

Kız mektep Sayısı: 1; Sene Başında İlk Mekteplerdeki Kız Talebenin Sınıflara Dağılımı:  

1. Sınıf: 6; 2. Sınıf: 3: 3. Sınıf: 2; 4. Sınıf: 1; 5. Sınıf: Yok. Toplam: 12

Sene Sonu İmtihanları sonuçları (Bakalorya sistemi)

Erkek, Sınıfı geçenler: 176; Kız, Sınıfı geçenler: 5

Sene sonunda mezun olan toplam 10 öğrenciden yedisi mesleğe girmiş; üçü boşta gezer durumda 

1340-1341 (1924-25) Senesi Hısnımansur (Adıyaman) ve Bağlı yerleşim birimlerinde toplam İlk Mektep Sayısı ve Evsafları

Erkek İlk Mektep Sayısı: 10; Kız İlk Mektep Sayısı: 1; Toplam Okul Sayısı: 11

Binaların kim tarafından yapıldığı: Ahalinin Yaptığı: 3; Şahısların Yaptığı: 6; Cemiyetlerin Yaptığı: 2

Binanın Yapı Durumu: Salaş/baraka: 1; Kagir (taş yapı): 1; Kireç: 9; Toplam: 11

Dipnotlar: 

(1) 1926-27 Yılı Devlet Salnamesi

(2): 28 Ekim 1927 Yılı Nüfus Sayımı

(3) 1340-1341-(1924-1925) Ders Senesi İhsaiyat (istatistik) Mecmuası, cilt: 2, sayfa: 123-124) 

Mustafa KAYAHAN-KAHTAHABER