Osmanlı eğitim sisteminin çağdaşlaşma sürecindeki en önemli basamaklarından biri olan Mekâtib-i İ‘dâdiye (Hazırlık Okulları/lise), 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile şekillenmiş ve imparatorluğun eğitimde gelecek tasarımını yansıtan önemli bir kurumdur. Bu tespitten hareketle söz konusu okulların amaç ve işleyişini aşağıdaki başlıklar altında özetlemek mümkündür:

Osmanlı Eğitiminde Çağdaşlaşmaya Geçiş Köprüsü: Mekâtib-i İdâdiye

Osmanlı Devleti’nin eğitimde reform çabalarının bir parçası olan İdadi mektepleri, Rüşdiye (ortaokul) ile Sultanî/Darülfünun (lise/üniversite) arasında bir geçiş kademesi olarak kurgulanmıştır. Bu okullar, sadece Müslüman talebe için değil, gayrimüslim çocukların da bir arada eğitim görebileceği çok kültürlü ve modern bir yapı olarak tasarlanmıştır.

Okulların Kuruluş Şartları ve Finansmanı

Nizamnameye göre, hane sayısı bini aşan ve ihtiyaca uygun görülen her kasabada bir İdadi mektebi açılması kararlaştırılmıştır. Bu okulların en dikkat çekici özelliği, mali yükümlülüğün doğrudan merkezi hükümet tarafından yüklenilmesi yerine Vilayet Maarif İdaresi Sandığı tarafından karşılanmasıdır. İnşaat masraflarından öğretmen maaşlarına kadar tüm giderler yerel idarelerce yani yerel ahalice finanse edilerek eğitimin yaygınlaşmasına çalışılmıştır.

Öğretmen Kadrosu ve İdari Yapı

Bir İdadi mektebinde, farklı bilim dallarında uzmanlaşmış, muavinleriyle birlikte toplam altı öğretmenin görev yapması hükme bağlanmıştır. Bu kadronun kalitesini korumak amacıyla öğretmenlerin İstanbul’daki Büyük Darülmuallimîn (Öğretmen Okulu) mezunu olmaları ve Maarif Nezareti onayıyla atanmaları şart koşulmuştur. Okulun disiplin ve düzeninden ise "mubassır"(ders dışında gözetmen) ve "bevvâb" (kapıcı) gibi yardımcı personeller sorumlu tutulmuştur.

Müfredat: Geleneksel ile Çağdaş Bilimlerin Birleştirilmesi

Üç yıllık bir eğitim süresine sahip olan İdadilerde, dönemine göre oldukça ağır ve uygulanabilirliği çok zayıf olan bir ders programı uygulanmıştır. Buna rağmen müfredat, öğrenciyi hem devlet yönetimine hem de fen bilimlerine hazırlayacak şu derslerden oluşmaktadır:

Dil ve Edebiyat: Mükemmel Türkçe kitabet ve inşa (kompozisyon), Fransızca.

Sosyal Bilimler: Mantık, Ekonomi (İlm-i Servet-i Milel), Coğrafya, Genel Tarih.

Fen ve Matematik: Cebir, Geometri (Hendese), Fizik (Hikmet-i Tabiiyye), Kimya, Doğa Bilimleri (İlm-i Mevâlid).

Uygulamalı Sanatlar ve Hukuk: Resim, Defter Tutma Usulü ve Osmanlı Kanunları (Kavânîn-i Osmaniye).

Yerel talepler doğrultusunda, ders programlarında yapılacak herhangi bir değişiklik veya güncelleme Eğitim Bakanlığı ve Meclis-i Kebîr-i Maarif’in (Yüksek Eğitim Kurulu) onayıyla mümkün kılınmıştır.

Mezuniyet ve Haklar

İdadi eğitimini başarıyla tamamlayan ve sınavlarını veren öğrencilere "ruûs" (diploma/sertifika) verilmektedir. Bu belgeye sahip olanlar, İmtihan Nizamnamesi'nde belirtilen çeşitli imtiyaz ve haklardan yararlanırlar. Sınavlarda yeterli başarıyı gösteremeyen öğrenciler, isterlerse, bir sene daha okula devam edebilirler

Sonuç

Mekâtib-i İ‘dâdiye, Osmanlı’da laikleşen ve çağdaşlaşmaya yönelen eğitim sisteminin ortaöğretimdeki belirgin bir sembolüdür. Müslüman ve gayrimüslim tebaayı aynı sıralarda buluşturan bu kurumlar, imparatorluğun ihtiyaç duyduğu donanımlı memur ve teknik kadroyu yetiştirme görevini üstlenmiştir.

Kaynaklar:

Maarif Nizamnamesi, 14 Ağustos 1285 Tarih ve 1125 Sayılı TAKVİMİ VEKAYİ gazetesi

Atıf KANSU, Türkiye Eğitim Tarihi, Nobel Yayınları

Hasan Ali KOÇER, Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi, (1773-1923), MEB Yayınları

1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda ERMENİLER, Aras Yayınları (Manşet fotoğrafı bu kitaptan alınmıştır)

Açıklama: Bu makalenin temel başvuru kaynağı olan Maarif Nizamname’sinin sadeleştirilmesinde “yapay zeka”dan yararlanılmıştır.